Zaburzenia lękowe.


Lęk jest fizjologiczną i naturalną cechą człowieka. Wykształcił się on w procesie ewolucji, aby ostrzegać przed grożącym niebezpieczeństwem, umożliwić odpowiednią i szybką reakcję w obliczu niebezpieczeństwa, a co za tym idzie umożliwić przetrwanie jednostki i całego gatunku.


Reakcja lękowa pojawia się na skutek dostrzeżenia zagrożenia i dokonania jego oceny poznawczej. Np. kiedy wejdziemy do ogrodu sąsiada i nagle z budy wybiega wielki pies, który zaczyna nas gonić, to dokonujemy błyskawicznej oceny sytuacji jako zagrażającej (pierwotna ocena poznawcza), przez co aktywuje się nasz autonomiczny układ nerwowy i doświadczamy emocji strachu. Pod wpływem strachu decydujemy się na ucieczkę, czyli wybieramy optymalne w tym momencie zachowanie (wtórna ocena poznawcza).


Nasilenie przeżywanego przez nas lęku jest proporcjonalne do postrzeganego prawdopodobieństwa przewidywanego niebezpieczeństwa i dotkliwości (czyli tego co mi się może stać) a odwrotnie proporcjonalne do postrzeganej możliwości poradzenia sobie i uzyskania pomocy (wg P. Salkovskisa)


Tak więc lęk (czy inaczej mówiąc reakcja lękowa) ma kilka składników:

  • poznawczy- to jak spostrzegamy zagrożenie i jak oceniamy szanse poradzenia sobie
  • emocjonalny- odczuwamy emocję lęku
  • somatyczny- wynikający z pobudzenia niezależnego od woli autonomicznego układu nerwowego.
  • behawioralny- jak się zachowamy w obliczu niebezpieczeństwa, ale również co robimy, aby niebezpieczeństwa uniknąć


Aktywacja autonomicznego układu nerwowego w lęku ma za zadanie zmobilizować i przygotować organizm do poradzenia sobie w niebezpiecznej sytuacji- pierwotnie do walki, ucieczki lub zastygnięcia w bezruchu.

Przejawia się ona w wielu aspektach funkcjonalnych organizmu. Najważniejsze z nich to:

  • przyśpieszenie czynności serca (często odczuwane jako "kołatanie"), mające na celu pobudzenie krążenia i lepsze ukrwienie mózgi i mięśni
  • zwiększenie napięcia mięśni całego ciała- aby móc szybciej reagować. Jeżeli takie napięcie trwa zbyt długo to mięśnie się męczą i mogą pojawić się drżenia. Zwiększone napięcie mięśni klatki piersiowej może powodować wrażenie utrudnionego oddychania, "ciężaru na klatce piersiowej", a przedłużające się napięcie mięśni karku prowadzić do przejściowego gorszego ukrwienia ośrodkowego układu nerwowego (odczuwane nieraz jako "mroczki przed oczami", zawroty głowy)
  • wzmożona potliwość- napięte mięśnie produkują ciepło, którego pozbywają się poprzez wzmożone pocenie
  • skierowanie dużej części krwi krążącej do mięśni i mózgu powoduje przejściowe niedokrwienie przewodu pokarmowego, co może wywołać nudności i inne objawy dyspeptyczne
  • wobec niebezpieczeństwa i potencjalnej konieczności ucieczki organizm dąży do zmniejszenia swego ciężaru- wzmożone parcie na mocz i stolec, przyspieszenie perystaltyki jelit (biegunka).




"Zdrowy" i funkcjonalny lęk pozwala na przetrwanie organizmu w danych okolicznościach i adaptację do otoczenia. W zaburzeniach lękowych reakcja lękowa wyzwalana jest z dużym, nadmiernym nasileniem w sytuacjach, w których brakuje obiektywnego zagrożenia. Prowadzi do do cierpienia i ograniczenia funkcjonowania osoby cierpiącej na te zaburzenia.


Zaburzenia lękowe w zależności od źródła postrzeganego zagrożenia dzielimy na (A. Popiel, E.Pragłowska):

  • napady paniki- własne ciało
  • fobia społeczna- inni ludzie
  • zaburzenie obsesyjno- kompulsywne (natręctwa)- własne myśli
  • lęk uogólniony- codzienne wydarzenia


Osoba dotknięta zaburzeniami lękowymi doświadcza częstej aktywacji reakcji lękowej, co wiąże się z dyskomfortem i cierpieniem. Aby sobie pomóc i uniknąć tych przykrych doznań rozwija zachowania zabezpieczające, najczęściej przybierające formę różnych sposobów unikania nieprzyjemnych sytuacji, np. osoba z fobią społeczną unika wystąpień publicznych czy spotkań z obcymi ludźmi, a osoba cierpiąca na agorafobię stara się nie wychodzić z domu.

Zachowanie takie przynoszące chwilową ulgę przyczynia się do utrwalenia i nasilenia dysfunkcjonalnych reakcji lękowych.